آثاري به نظم و نثر ، كه بعض يا تمام موضوعات آن ها مستقيما به اسكندر مقدوني ( 356 – 323 ق م)، يا اسكندر ذوالقرين مربوط است، يا به نوعي با عنايت به اسكندر نامه هاي واقعي نوشته شده است، ولي مطالب آن ها هيچ يا چندان ربطي با اسكندر ندارد. انگيزه ی اصلي در تصنيف اسكندر نامه ها به طور مستقيم يا غير مستقيم اخبار و داستان هايي است كه درباره ی  شخصيت نيمه تاريخي ـ نیمه افسانه اي اسكندر پيدا شده است.

نخستين كسي كه كتابي در شرح لشكر كشي هاي اسكندر نوشت "كاليستنس" ( 360 – 327 ق م)، مورّخ و فيلسوف يوناني، خواهرزاده ی "ارسطو" بود. او و اسكندر با هم از شاگردان ارسطو بودند. كاليستنس در لشكر كشيهاي اسكندر به آسيا به عنوان مورّخ در ركاب او بود ، ولي چون از دعوي هاي خدايي او انتقاد مي كرد، محكوم به مرگ شد و به قتل رسيد. از كتاب او چيزي برجاي نمانده است، امّا در حدود چهار قرن بعد از عهد او ( بين 200 ق م و 300 ب م)، يكي از يونانيان مقيم مصر اخبار و افسانه هايي را كه درباره ی اسكندر بر سر زبان ها بود گرد آوري كرد و مقداري بيشتري مطالب مبالغه آميز بدان ها افزود و همه را به عنوان شرح زندگي اسكندر تأليف و به كاليستنس منسوب كرد. اثر اين نويسنده ناشناس، كه در عرف مورخان به كاليستنس دروغين شهرت يافته است، تا قرنها سرچشمه ی ده ها داستان بعضا يا تماما درباره ی اسكندر در ميان ملل مختلف و به زبان هاي مختلف شد. اين اثر در حدود (قرن چهارم م)  از يوناني به لاتيني و در (قرون هفتم يا هشتم م ) از روي متن ترجمه پهلوي صورت گرفته است. ترجمه ی پهلوي در پايان دوران ساساني، يعني اوايل قرن هفتم م ،صورت پذيرفته كه متاسفانه اثري از آن باقي نمانده است، اما ترجمه ی سرياني آن در دست است. روايت سرياني داستان اسكندر چندي بعد به عربي راه يافت و با قصه ی ذوالقرنين قرآن در آميخت و مطالب تازه بسياري بدان افزوده شد و غالباً رنگ و بوي اسلامي به خود گرفت. پاره هايي از يك ترجمه قبطي كه به چاپ هم رسيده است نشان مي دهد كه داستان اسكندر براي مصريان مسيحي، يعني قبطيان، نيز شناخته بوده است. قصه ی اسكندر نخستين بار در اواخر قرن چهارم ق از عربي به نثر فارسي درآمد. اين ترجمه خمير مايه ی تقريباً تمام اسكندر نامه هاي منثور و منظوم متعددي شد كه كهن ترين آنها به زماني بين نيمه دوم قرن پنجم تا قرن هشتم ق متعلق است. چون صفحاتي چند از آغاز و احتمالاً از پايان، اين ترجمه افتاده است، نام و نشان مؤلف و سال تأليف كتاب بر ما معلوم نيست، منتها چون در آن از سلطان محمود بن سبكتكين به عبارت "امير ماضي"، سخن رفته است، مي توان حدس زد كه تاريخ تأليف آن بايد پس از مرگ اين سلطان ( 421 ق ) بوده باشد.

مطالب كتاب كه به نثري فصيح و زيبا نوشته شده، مخلوطي از حقايق تاريخي و برخي روايات سرياني و افسانه هاي ايراني است. به علاوه، آثاري از عناصر تاريخي اسلامي نيز در آن به چشم مي خورد. اگر تاريخ تأليف اين اسكندر نامه ها پس از دوران محمود غزنوي بوده باشد، مسلماً تحرير يا تحريرهاي ديگري، به عربي يا به فارسي، قبلاً وجود داشته كه مورد استفاده فردوسي در تصنيف سرگذشت اسكندرِ شاهنامه قرار گرفته است. بهار مي نويسد: "اسكندر نامه فردوسي علي التحقيق غير از اين كتاب و از مأخذ ديگر است." در قرن ششم ق، "ابوطاهر محمدبن حسن طرسوسي" يا "طرطوسي داراب نامه" خود را با روايتي از تاريخ زندگي اسكندر به پايان برد. گزارش او تفاوت هايي قابل ملاحظه با داستان كاليستنس دروغين دارد. داستان اسكندر در ميان فارسي زبانان رنگ و لعاب ايرانيِ بيشتري پيدا كرد و موارد بسيار بدان افزوده شد، تا اين كه در عهد صفويه به صورت كتاب مفصلي در آمد. نخستين بخش اين كتاب كه به اسكندر نامه هفت جلدي شهرت يافته و "نثري  روان و ساده" دارد. تا آنجا كه مربوط به تسخير ايران و كشته شدن داراي كياني است، با روايات شاهنامه و اسكندر نامه نظامي مطابقت دارد، ليكن پس از آن به افسانه تبديل مي شود و به شرح عياري ها ،جادوگري ها، خوارق عادات و معجزات عجيب و غريب در مكان هاي خيالي مي پردازد. در اين قصه به نام هاي متعددي چون مهتر نسيم عيار، شداد، صيادخان خطايي، كوه عميق، سگ دندان، هيكلان، لندهور و امثال اينها برمي خوريم كه هيچ سابقه اي در اصل داستان و حتي در اسكندر نامه قديم ندارد. در اين اسكندر نامه، كه ناقل آن در غالب كتاب شناسي ها "مولانا منوچهرخان حكيم" دانسته شده است، اسكندر و ذوالقرنين يكي مي شوند. اسكندر ذوالقرنين در اين كتاب هم پهلواني است مبارز و مردافكن و هم پيامبري نيك آيين كه از جانب پيامبران گذشته نظر كرده شده و مأمور زدودن كفر از صفحه ی گيتي و اِعلاي كلمه ی حق و دين اسلام است.

با اين همه، داستان اسكندر بيشترين تأثير را در شعر فارسي داشته است. نخستين انعكاس آن در ادب منظوم فارسي، که به دست ما رسيده است، گزارش تولد اسكندر، جنگ او با دارا و سلطنت چهارده ساله او در شاهنامه است كه در حدود 2300 بيت اين منظومه را در بر گرفته است. قرائن نشان مي دهد كه فردوسي داستان اسكندر را نه از شاهنامه ابومنصوري، بلكه از اسكندر نامه اي عربي كه مدت ها قبل از فردوسي به فارسي برگردانده شده بود، برگرفته است. وجود كلمات و عبارات نسبتا فراوان عربي در اين داستان را مي توان دليلي براين مدعا دانست. گرچه فردوسي در جاي جاي گزارش احوال اسكندر عباراتي حاكي از تقبيح اسكندر جسور و زياده خواه بيان مي كند، ليكن در مجموع ستايش ها، بزرگداشت ها بر تقبيح ها مي چربد. مي توان گفت كه فردوسي براي حفظ پيوستگي تاريخ ايران باستان و پركردن فاصله ميان سقوط هخامنشيان و ظهور اشكانيان ترجيح داده است كه روايات ايراني مربوط به اسكندر را به سلك نظم بكشد، منتها سعي در كاستن از گزافه ها و سخنان دور از عقلِ اصل داستان داشته است. در شاهنامه اسكندر از تخمه ی كيانيان و مردي نيك سيرت، خيرخواه و مهربان تصوير شده كه نه تنها توطئه اي برضد دارا نمي كند، بلكه بر مرگ او مي گريد و كشندگان او عقوبت مي كند.

دومين شاعري كه داستان اسكندر را به سلك نظم درآورد نظامي گنجوي شاعر نيمه دوم قرن ششم ق است. او ظاهراًَ نخستين بار از داستان هاي شايع درباره ی اسكندر منظومه اي مستقل پرداخت و با اين كار رسمي نهاد كه پس از او سرمشق شماري از شعراي فارسي و ترك زبان شد. اسكندر نامه خود را به شرفنامه ( 6800 بيت ) و اقبالنامه ( 3780 بيت ) تقسيم كرده است. در شاهنامه اسكندر جهان ستاني بزرگ، بلند پرواز و آزمند است كه به دورترين نقاط جهان آن روزگار مي رود و سرزمين هاي وسيعي را مي گشايد. محتواي اين كتاب كمابيش از همان دست سخناني است كه فردوسي در گذشت اسكندر آورده است، منتها او، چنان كه خود مي گويد، سخنان فردوسي را تكرار نكرده، بلكه كوشيده تا خود نوآوري كند. اسكندر در اقبال نامه به صورت حكيمي فرزانه و سپس در هيأت پيامبري دين پرور پايدار مي شود. از اين پس اسكندر و ذوالقرنين يكي مي شوند. اقبال نامه بيشتر شامل خرد و حكمت است و ميداني براي طرح انديشه هاي فلسفي و حِكمي شاعر. با اين كه استاد گنجه، ادعا مي كند كه از گزافه ها و آنچه دروغ مي نموده دوري جسته و براي دستيابي به داستان هاي اسكندر از مآخذ پهلوي، نصراني و يهودي استفاده كرده است، باز مي بينيم كه جنبه هاي افسانه اي و غير تاريخي اسكندر نامه اش بيش از شاهنامه است. تفاوت داستان در اين دو اثر، گذشته از اسلوب بيان و ويژگي هاي شعري، در اين كه فردوسي بيشتر به منابع تاريخي متكي بوده و از گزارش هاي بسيار افسانه آميز و دور از واقع كمتر سخن گفته است و برخلاف نظامي، براي اسكندر مرتبه پيامبري قائل نيست و به خوارق عادات و كارهاي اسطوره اي نسبت نمي دهد. گنجاندن افسانه ها و اطلاعات غير تاريخي در اسكندر نامه از سويي و تصوير پردازي ها و تفصيل گرايي هاي نظامي از سويي ديگر، موجب شده است كه مثنوي او تقريباًَ پنج برابر سرگذشت اسكندر در شاهنامه از كار آيد. از عوامل مفصل شدن منظومه نظامي بي ترديد بيان انبوهي مسائل پيچيده فلسفي از زبان حكماي يونان و هند است. او بدون توجه به توالي رويدادهاي تاريخي، فيلسوفاني چون سقراط، افلاطون، ارسطو، بليناس، فرفوريس و هرمس را كه اغلب در فواصل زماني متفاوت زندگي مي كرده اند، يك جا در دربار اسكندر گرد آورد. از ويژگي هاي اسكندر نامه نظامي، ساقي نامه هاي او در آغاز داستان هاي شرف نامه و مغني نامه هاي او در اقبال نامه است. خمسه ی نظامي پس از وي چنان محبويتي يافت كه قرن ها بعد شماري بسيار از شاعران آن را الگوي اسكندر نامه هاي مشابهي قرار دادند. بعضي از اين اسكندر نامه ها عبارت اند از :

1. آيينه ی اسكندري، در بحر و وزن اسكندر نامه نظامي، از اميرخسرو دهلوي ( 651 – 725 ق )، از شاعران فارسي زبان هند. ظاهراً او نخستين كسي است كه به نظیره گويي در برابر نظامي برخاسته است. اين اثر پنجمين مثنوي از پنج كليد اميرخسرو است كه به نام "علاءالدين محمد شاه"، از سلاطين دهلي، در 4450 بيت، سروده شده است. گويا قصد شاعر، نه تصنيف كل داستان اسكندر به تفصيلي كه روايات رايج آمده، بلكه بيشتر بيان مطالبي اخلاقي و حكمي بوده است.
2. خردنامه ی اسكندري ، هفتمين مثنوي از "هفت اورنگ" نورالدين عبدالرحمان جامي (متوفي 898 ق ) است كه شاعر آن را در اواخر عمر "سلطان حسين بايقرا" در 2400 بيت به وزن اسكندرنامه نظامي سروده است. جامي در اين مثنوي، پس از مقدمه اي در توحيد و مناجات، نعت پيامبر اسلام و معراج او و مطالبي مانند پند به فرزند، به نظم داستان اسكندر آغاز مي كند و آن را با شرح وفات اسكندر و ندبه حكيمان بزرگ بر مرگ وي به پايان مي برد. مقصود شاعر در اين مثنوي، بيان نكات اخلاقي و عرفاني است نه داستان سرايي ( "خردنامه زان اختيار من است / كه افسانه خواني نه كار من است" ). از اين رو ، مشحون از درس اخلاق و مطالب عالي حكمي است. به گزارش جامي، سردار مقدوني، پس از جلوس بر تخت شاهي، از حكيمان روزگار خود درخواستِ خردنامه كرد. چون خردنامه ها نوشته شد، لشكر به شرق و غرب و شمال و جنوب كشيد، چين و روس و روم را مسخر كرد، سپاه دارا را شكست داد، مدتي در هند و خوارزم ماند و شهرهاي بسيار آباد كرد، سد يأجوج را پي افكند و يك چند در مصاحبت خضر گذراند. بخش دوم خردنامه جولانگاهي است براي عرضه ی انديشه هاي عرفاني، نكات دقيق اخلاقي و فلسفي، تنبه دادن آدميان دنيادار به ناپايداري دنيا و تشويق آنان به قناعت و طاعت. خردنامه ساده، روان و عاري از تكلفات شاعرانه است، گرچه خالي از اشعار سست نامطبوع نيست، شايد بهترين نظيره گويي در برابر اسكندر نامه نظامي باشد. در مجموع مي توان آن را عاري از كاستي هاي آيينه اسكندري و آزاد از تكلفات و تعقيدات اسكندرنامه نظامي دانست.
3. سد سكندري، پنجمين مثنوي از مثنوي هاي پنجگانه "امير علي شير نوايي" ( متوفي 906 ق) است كه همه به زبان تركي جغتايي و در استقبال از نظامي و در موضوع داستان اسكندر است. امير كه در تركي "نوايي" و در فارسي "فاني" تخلص مي كرد، مرد شمشير و قلم، متبحر در شعر تركي و فارسي، حامي اهل ادب و هنر، وزير و مصاحب سلطان حسين بايقرا و از ارادتمندان جامي بود. مولانا جامي در پايان خردنامه خود از خمسه او ياد كرده و آن را ستوده است.
4. اسكندرنامه يا ظفرنامه، از "ابوعلي حسين بن مراغي" ( متوفي 854 ق )، متخلص به "اشرف"، معروف به "درويش اشرف"، از شاعران سده ی نهم ق و معاصر "بايسنقر" و پسرش "سلطان محمد"، كه منظومه ی خود را به تقليد و وزن اسكندر نامه نظامي سروده است.
5. اسكندر نامه معروف به قصه ی ذوالقرنين، از "بدرالدين بن عبدالسلام كشميري" از شعراي اواخر قرن دهم ق هند كه مثنوي خود را به نام "ابوالغازي عبدالله بهادر خان" سروده است. چنان كه از عنوان آن برمي آيد، در اين اثر سخن از اسكندري است كه در پاره اي از مآخذ اسلامي – ايراني با ذالقرنين قرآن يكي فرض شده است.

 در بعضي كتاب شناسي ها و تذكره ها از اسكندر نامه هاي ديگري نيز ياد شده است كه ياد شده است كه يا موضوع آن ها ربطي به اسكندر مقدوني و ذوالقرنين ندارد يا ابياتي از آن ها باقي نمانده و يا هنوز به صورت نسخه هاي خطي در گوشه بعضي كتابخانه ها افتاده است، از اين جمله اند : اسكندر نامه ی "ضميري اصفهاني" معاصر شاه طهماسب صفوي؛ اسكندر نامه ی  "كاخي بلخي"، از شعراي قرن دهم ق؛ اسكندر نامه جبلي، مربوط به قرن دوازدهم ق، كه در مكه تصنيف شده؛ اسكندر نامه منسوب به "مولانا عتابي تكلو" كه گفته مي شود خمسه اي به تقليد خمسه نظامي سروده، اما ظاهراً اثري از آن برجاي نمانده و تنها سه بيت از آن در تذكره ی ميخانه نقل شده است؛ اسكندر نامه، سروده عالم لكهنوي ملقب به شمس الشعراء؛ اسكندر نامه از "ميرزا حسين مشرف اصفهاني" شاعر شوخ طبع عهد صفوي؛ اسكندر نامه ی "ناصري كرماني" كه در بحر خفيف مسدس به نام "ظل السلطان بن ناصرالدين شاه قاجار"، حاكم اصفهان، سروده شده است؛ اسكندرنامه ، در بحر رمل مسدس منسوب به "فضل الله استرآبادي"، مؤسس فرقه ی حروفيه در قرن دوازدهم ق، كه جزو بقيه ی رسائل حروفيان در 1327 ق، به كوشش "كلمان هوار" در "لندن" به چاپ رسيد. البته اين ها غير از منظومه هايي است كه با عنوان هاي متفاوت و موضوعاتي متفاوت به تقليد از اسكندر نامه نظامي تصنيف شده است.